Уводзіны
З 1998 года Шведская федэрацыя за правы ЛГБТК+ (RFSL) ажыццяўляе працу Цэнтра падтрымкі (Stödmottagning). Цялевай групай з'яўляюцца ЛГБТК+ персоны, якія пацярпелі ад злачынстваў на глебе нянавісці і гвалту ў блізкіх адносінах. Таксама вітаюцца блізкія персоны і сябры пацярпелых, а таксама спецыяліст_кі, якія праз сваю дзейнасць працуюць з ЛГБТК+ персонамі, што зведалі гвалт.
Прычынай для стварэння гэтага кіраўніцтва паслужыла тое, што мы, куратар_кі Цэнтра падтрымкі RFSL, прыйшлі да высновы: мы ўнікальныя ў Швецыі, паколькі сустракаем так шмат людзей, якія падвяргаліся або падвяргаюцца злачынствам на глебе нянавісці. Мы з'яўляемся адной з нешматлікіх арганізацый, якія прапануюць падтрымліваючыя кансультацыі, спецыяльна распрацаваныя з улікам патрэб людзей, якія пацярпелі ад такіх злачынстваў.
Цэнтр падтрымкі RFSL працуе не толькі на індывідуальным узроўні, але таксама займаецца фарміраваннем грамадскай думкі і павышэннем асветленасці наконт уразлівасці ЛГБТК+ персон перад гвалтам у блізкіх адносінах, злачынствамі на глебе нянавісці, сексуальным гвалтам і гвалтам, звязаным з «гонарам».
Нашы супрацоўні_цы выступаюць з лекцыямі, бяруць удзел у дзяржаўных экспертных групах і надаюць кансультацыі іншым прафесіянал_кам: супрацоўні_цам сацыяльных службаў, паліцыі, школьным куратар_кам, а таксама крызісным цэнтрам. Мы хочам спрыяць лепшаму разуменню злачынстваў на глебе нянавісці і таго, як яны ўплываюць на людзей.
ШТО ТАКОЕ ЗЛАЧЫНСТВА НА ГЛЕБЕ НЯНАВІСЦІ?
З юрыдычнага пункту гледжання, гэта зборная назва для матыву здзяйснення розных злачынстваў. У Крымінальным кодэксе існуе правіла ўзмацнення пакарання за матыў нянавісці.
Заўвага рэдакцыі: У Швецыі закон чотка вылучае матыў нянавісці. У нашым рэгіёне юрыдычная практыка больш складаная. Калі ў вашай краіне няма прамога артыкула аб злачынствах на глебе нянавісці, важна фіксаваць гамафобныя/трансфобныя выказванні агрэсар_кі як частку сведчанняў для доказу хуліганскіх пабуджэнняў або асаблівай жорсткасці.
Наступствы злачынстваў на глебе нянавісці больш сур'ёзныя, чым наступствы іншых відаў злачынстваў, бо гэта ўспрымаецца як замах на ідэнтычнасць, на ўласнае «я». Ахвяры пакутуюць ад дэпрэсіўных сімптомаў, трывогі і высокай рызыкі развіцця ПТСР.
Злачынства на глебе нянавісці можа ахопліваць:
-
Вербальныя абразы і пагрозы.
-
Фізічны напад.
-
Крадзеж або псаванне маёмасці.
-
Вымагальніцтва і патрабаванне грошай за неразгалошванне ідэнтычнасці (аўтынг, outing).
Важна: Ніколі не плаціце шантажыст_кам. Гэта не спыніць пагрозы, а толькі пацвердзіць вашу ўразлівасць. Звярніцеся ў дружалюбныя ЛГБТК+ арганізацыі па юрыдычную і псіхалагічную падтрымку. -
Падбухторванне да пераследу ЛГБТК+ персон.
Хто становіцца ахвярай злачынстваў на глебе нянавісці?
Не мае значэння, ці належыць пацярпел_ая да групы насамрэч — матыў выканаўцы вызначае сутнасць злачынства. Гэта кіраўніцтва сфакусавана на ўразлівасці ЛГБТК+ персон.
Трансгендарныя персоны падвяргаюцца больш высокай рызыцы гвалту, чым астатнія прадстаўнікі ЛГБТК+ супольнасці. Часта прычынай гвалту становіцца тое, што вонкавы выгляд персоны ўспрымаецца навакольнымі як «правакацыйны». Гома-, бі- і трансфобія існуюць ва ўсім грамадстве і часта праяўляюцца праз іерархіі ўлады. Тыя, хто мае рэсурсы (жыллё, стабільны даход), часта менш уразлівыя, чым ЛГБТК+ персоны ў складанай эканамічнай сітуацыі або пад ціскам сям'і.
ЗВЫЧАЙНЫЯ НАСТУПСТВЫ ЗЛАЧЫНСТВАЎ НА ГЛЕБЕ НЯНАВІСЦІ
Злачынства на глебе нянавісці — гэта напад не толькі на фізічнае «я» персоны, але і на ідэнтычнасць. Рэакцыі і наступствы такіх злачынстваў адрозніваюцца ў розных людзей, але існуе шэраг агульных наступстваў, якія закранаюць многіх пацярпелых ад хатбротт (hatbrott). Напрыклад, многія кажуць пра пачуццё непавагі, пра ўяўленне, што іншыя іх ненавідзяць або недалюбліваюць, пра пастаянны страх і неабароненасць або пра не добраахвотную адзіноту. Іншыя распавядаюць пра страх, што тое, што адбылося, паўторыцца, або што персона апынаецца ў стане, калі адчувае, што «небяспекі тояцца паўсюль». У сукупнасці гэтыя рэакцыі з'яўляюцца чоткім апісаннем стрэсу меншасці.
Стрэс меншасці (Minority Stress)
Большасці ЛГБТК+ персон цяжка выказаць словамі стрэс меншасці — хранічны псіхасацыяльны стрэс, які ўзнікае з-за стыгматызацыі.
Гэты стрэс вядзе да інтэрналізацыі негатыўнага самаўспрымання: персоны могуць вінаваціць сябе ў гвалце, адчуваць сорам і лічыць, што базавыя правы на іх не распаўсюджваюцца. Гэта інтэрналізацыя можа прывесці да таго, што людзі бачаць сябе прычынай гвалту або лічаць, што «самі вінаватыя», што, у сваю чаргу, можа выклікаць пачуццё сораму. Людзі могуць прыніжаць сябе або свае правы, і стрэс меншасці ўплывае на іх самаацэнку. Персоны, якія належаць да некалькіх меншасцей (напрыклад, ЛГБТК+ персона і людзі з вопытам міграцыі і бежанства), адчуваюць падвойную нагрузку.
Злачынства на глебе нянавісці прычыняе большую шкоду
Большасць пацярпелых ад гвалту могуць атрымаць як фізічныя, так і эмацыйныя траўмы. Згодна з даследаваннямі, злачынствы на глебе нянавісці прычыняюць большую шкоду, чым іншыя гвалтоўныя злачынствы, а псіхалагічныя і эмацыйныя пакуты выяўлены мацней. Ахвяры злачынстваў на глебе нянавісці часта паведамляюць пра цяжкасці з вучобай і працай. Многія лічаць, што злачынства на глебе нянавісці негатыўна паўплывала на іх адносіны з сябрамі і сям'ёй. Яны адчуваюць, што ім стала цяжэй давяраць блізкім, і яны не адчуваюць ранейшай эмацыйнай блізкасці ў адносінах.
Пасля злачынства на глебе нянавісці многія сутыкаюцца з праблемамі з трывогай, высокім узроўнем дэпрэсіўных пачуццяў, нервовасцю, неспакоем, цяжкасцямі з даверам да іншых, гневам, парушэннямі сну і цяжкасцямі з канцэнтрацыяй увагі. Гэта таксама можа прывесці да дэпрэсіі, трывожных расстройстваў і злоўжывання псіхаактыўнымі рэчывамі. Людзі, якія пацярпелі ад злачынстваў на глебе нянавісці, больш схільныя пакутаваць ад посттраўматычнага стрэсу. Іншыя распаўсюджаныя псіхасаматычныя наступствы ахопліваюць, напрыклад, галаўныя болі, парушэнні сну, цяжкасці з харчаваннем, праблемы са страўнікам, стомленасць і болі ў розных частках цела (Iganski, 2016).
Асабісты крызіс
Многія трапляюць у асабісты крызіс пасля таго, як сталі ахвярай злачынства на глебе нянавісці. Моцныя эмоцыі могуць прывесці да таго, што персона перастае пазнаваць саму сябе і яе звыклыя спосабы спраўляцца са складанымі сітуацыямі перастаюць працаваць. Некаторым неабходна шукаць падтрымку і дапамогу, каб зноў пачаць адчуваць сябе лепш. Розныя персоны могуць рэагаваць па-рознаму, нават калі злачынства на глебе нянавісці было здзейснена аднолькавым чынам.
Некаторыя персоны адчуваюць страту сваёй ідэнтычнасці і адчуваюць разгубленасць адносна таго, хто яны ёсць. Гэта можа суправаджацца адчуваннем страты кантролю над сваім жыццём і поўным няведаннем таго, што рабіць. Некаторыя адчуваюць безнадзейнасць і смутак. Людзі па-рознаму рэагуюць на крызіс, і час, неабходны для выхаду з яго, таксама можа быць розным.
Страх і неабароненасць
Злачынства на глебе нянавісці з'яўляецца «злачынствам-пасланнем» і выклікае неспакой ва ўсёй групе/супольнасці. Матыў, які стаіць за такім злачынствам, накіраваны не толькі супраць непасрэднай ахвяры. Злачынства на глебе нянавісці нясе велізарны страх і неабароненасць для ўсёй групы і можа таксама выклікаць страх і неспакой у блізкіх людзей, якія не ўваходзяць у групу. Злачынства на глебе нянавісці — гэта паведамленне групе аб тым, што яна менш каштоўная, непажаданая або ненавісная. Гэта атака на сацыяльную групавую ідэнтычнасць, і яна закранае нават тых, хто не быў непасрэдна пацярпелым, але падзяляе тую ж ідэнтычнасць/характарыстыкі.
Пачуццё страху і неабароненасці сярод іншых людзей у грамадскіх месцах з'яўляецца звычайнай з'явай пасля таго, як персона стала ахвярай злачынства на глебе нянавісці. Страх прыводзіць да таго, што персона не адважваецца давяраць людзям і мае адчуванне, што небяспекі заўсёды тояцца за вуглом. Усведамленне ўласнай уразлівасці цягне за сабой павышаную пільнасць і неспакой наконт таго, што інцыдэнт паўторыцца.
Для некаторых людзей злачынства на глебе нянавісці становіцца вопытам, які дае чоткае ўсведамленне таго, што яны належаць да ўразлівай групы. Прыняцце прыналежнасці да ўразлівай групы можа быць складаным працэсам, які прымушае персону інакш глядзець на сябе і шмат разважаць пра сваю ідэнтычнасць. У многіх выпадках уразлівасць выклікае смутак і гнеў, і персона можа страціць адчуванне свабоды і суб'ектнасці ў сваім жыцці. На працягу некаторага перыяду распаўсюджана моцнае пачуццё страху ў адносінах да асоб або груп, якія падзяляюць рысы з тым, хто здзейсніў гвалт. Напрыклад, персона можа востра рэагаваць на вонкавы выгляд, падобны да вонкавага выгляду выканаўцы. Звычайна страх найбольш моцны напачатку і паступова слабее.
Адаптацыя і стратэгіі
Перажыванне злачынства на глебе нянавісці пакідае свой след у паводзінах персоны на многіх розных узроўнях. Шляхам змены свайго вонкавага выгляду і мовы і пазбягання пэўных месцаў персона спрабуе справіцца з рызыкай паўторнага гвалту. Распаўсюджанай рэакцыяй з'яўляецца страх паказваць, што вы знаходзіцеся ў адносінах з партнёр_кай. Людзі адаптуюцца і не адважваюцца трымаць партнёр_ку за руку або публічна выказваць пяшчоту. Пары могуць перастаць адкрыта дэманстраваць сваю любоў або пазбягаюць распавядаць, што яны разам.
Некаторыя не адважваюцца апранацца так, як ім хочацца і як ім камфортна. Яны могуць змякчаць сваю асобу і гендарнае выражэнне. Многія на больш працяглы ці кароткі перыяд перастаюць рабіць тое, што раней лічылі натуральным. Гэта можа выяўляцца ў тым, што яны не пярэчаць пры негатыўных каментарыях або не рэагуюць у якой-небудзь публічнай сітуацыі, не адважваюцца пастаяць за сябе са страху зноў стаць ахвярай злачынства на глебе нянавісці. Стратэгія, накіраваная на пазбяганне патэнцыйна непрыемных і небяспечных сітуацый, у канчатковым выніку прыводзіць да абмежавання жыццёвай прасторы.
Стратэгіі, накіраваныя на пазбяганне злачынстваў на глебе нянавісці, вядуць да ізаляцыі. Усведамленне варожасці ў адносінах да ЛГБТК+ персон і негатыўных установак прымушае ЛГБТК+ персон пастаянна задумвацца аб тым, ці будуць іх паважаць. Той, хто стаў ахвярай злачынства на глебе нянавісці, асабліва калі гэта адбывалася неаднаразова, пачынае разлічваць на сустрэчу з варожасцю, пагрозамі і пераследам. Важна, каб пацярпелыя ад злачынстваў на глебе нянавісці атрымалі дапамогу, каб не застраць ў паводзінах пазбягання, якія патэнцыйна могуць прывесці да пагаршэння здароўя.
Сорам і інтэрналізацыя
Вопыт злачынства на глебе нянавісці можа аказаць моцны ўплыў на самаацэнку і самапавагу персоны. У ЛГБТК+ персон гэта можа выяўляцца ў пачуцці сораму і сумневах ва ўласнай ідэнтычнасці. Людзі могуць пачаць лічыць сябе тымі, хто адхіляецца ад нормы, і звязваць факт гвалту з уласнай ідэнтычнасцю. Гэтыя супярэчлівыя думкі з'яўляюцца следствам інтэрналізаванага негатыўнага стаўлення да ЛГБТК+ персон і спосабам інтэграваць негатыўныя грамадскія ўстаноўкі ва ўласнае самаўспрыманне.
Уразлівасць перад злачынствам на глебе нянавісці можа прывесці да таго, што пацярпелая персона адчуе сябе іншай, адзінокай і адрынутай. Для многіх гэта становіцца балючым напамінам аб тым, як гэта — лічыцца «іншым», што вядзе да перажывання адчужэння. Людзям можа спатрэбіцца падтрымка і дапамога ў працы з сорамам і інтэрналізаваным негатыўным стаўленнем да ЛГБТК+ персон; апісанне такой падтрымкі прыведзена ў раздзеле ніжэй.
Рэакцыі навакольных
Людзям, якія пацярпелі ад злачынстваў на глебе нянавісці, часта даводзіцца распавядаць пра тое, што адбылося, шмат разоў: спачатку сябрам, сям'і і партнёр_цы, а затым спецыяліст_кам. Кожны раз, распавядаючы пра злачынства на глебе нянавісці, пацярпелыя павінны спраўляцца з рэакцыямі навакольных, што можа стаць цяжкім цяжарам. Адсутнасць рэакцыі і клопату, гэтак жа як і празмерная занепакоенасць, могуць быць тым, з чым пацярпелай персоне патрабуецца дапамога, каб справіцца. Нярэдка блізкія прымяншаюць значэнне злачынства, а смутак і страх пацярпелай персоны не ўспрымаюцца ўсур'ёз.
Нармалізацыя гвалту
Паўторная уразлівасць можа прывесці да нармалізацыя гвалту ў паўсядзённым жыцці. Здараецца, што людзі, якія падвергліся абразам, аджартоўваюцца або прымяншаюць сур'ёзнасць сваёй уразлівасці. Некаторыя ЛГБТК+ персоны разважаюць так, што цярпець пагрозы — гэта «частка жыцця». Гэта таксама з'яўляецца адным з тлумачэнняў таго, чаму так мала злачынстваў на глебе нянавісці заяўляецца ў паліцыю. Фразы накшталт «тое, чаму вы падвергліся, — гэта злачынства на глебе нянавісці» могуць даць персоне словы для апісання і пацверджанне яе перажыванняў.
У заключэнне можна сказаць, што большасць людзей, пацярпелых ад гвалту, атрымліваюць фізічныя або псіхалагічныя траўмы. Часта сустракаюцца дэпрэсія, трывожнасць, сыход у сябе і ізаляцыя.
ПАДТРЫМКА АХВЯР ЗЛАЧЫНСТВАЎ НА ГЛЕБЕ НЯНАВІСЦІ
Цэнтр падтрымкі RFSL з'яўляецца адзіным у Швецыі, які арыентаваны канкрэтна на ЛГБТК+ персон.
Рэзюмэ неабходнай падтрымкі:
-
Адзінаразавыя крызісныя кансультацыі або серыя тэрапеўтычных гутарак.
-
Інфармаванне аб правах.
-
Суправаджэнне і наладжванне кантактаў з установамі аховы здароўя і дзяржаўнымі органамі.
-
Падтрымка пры падачы заявы ў паліцыю і судовым працэсе.
-
Дапамога ва ўсталяванні кантакту з адвакат_кай пацярпелай персоны.
-
Ананімная падтрымка па тэлефоне і электроннай пошце.
Злачынства на глебе нянавісці — гэта напад на сацыяльную ідэнтычнасць, таму асабліва важна ўвайсці ў становішча пацярпелай персоны і прызнаць ды пацвердзіць яе аповяд. Мы працуем над прадастаўленнем практычнай, эмацыйнай падтрымкі і дапамагаем пацярпелай персоне распрацоўваць стратэгіі бяспекі. Першачарговай задачай спецыяліст_ак з'яўляецца змякчэнне псіхалагічных наступстваў траўмы.
Першая гутарка
Спецыяліст_кі павінны быць асабліва падрыхтаваныя да першай сустрэчы. Пацярпелую персону варта супакоіць, патлумачыўшы план гутаркі. Спачатку спецыяліст_ка павінен_на чотка патлумачыць, што ён_а гатоў_а падтрымаць і выслухаць аповяд кліент_кі. Ключавое значэнне мае шчырае выслухоўванне без асуджэнняў. Мы павінны праяўляць спачуванне, пацвярджаць і валідаваць перажыванні кліент_кі. Важна не ствараць нерэалістычных чаканняў.
Усведамленне адрозненняў і шматстайнасці
Спецыяліст_цы неабходна быць крытыч_най і пастаянна рэфлексаваць над уласнай сацыяльнай пазіцыяй (узрост, колер скуры, пол) у адносінах да кліент_кі. Неабходна асэнсаваць адрозненні і няроўнасць, якія могуць існаваць. Адрозненні, якія ўплываюць на перажыванні ўразлівасці, павінны быць прызнаныя і ўспрынятыя ўсур'ёз.
Патрэбы пацярпелай персоны ў цэнтры ўвагі
Патрэбы ахвяры павінны быць у цэнтры ўвагі. Спецыяліст_ка павінен_на зыходзіць з пажаданняў і інтарэсаў пацярпелай персоны і супрацоўнічаць з іншымі спецыяліст_камі толькі ў тым выпадку, калі гэтага хоча сама пацярпелая персона. Калі пацярпелая персона не хоча заяўляць у паліцыю, гэта неабходна прыняць.
Тое, як персона перажывае наступствы, залежыць ад многіх фактараў: ад псіхічнага здароўя да асяроддзя пражывання. Спецыяліст_ка павінен_на ўлічваць жыццёвую сітуацыю пацярпелай персоны: занятасць, жыллё, сацыяльную рызыку. Мэта складаецца ў тым, каб гэта спрыяла самавызначэнню пацярпелай персоны і яе аднаўленню. Спецыяліст_ка павінен_на пастаянна ўзгадняць свае дзеянні з пацярпелай персонай. Мы не павінны ціснуць на кліент_ку ці пераследаваць уласны парадак дня.
Чэк-ліст для падтрымкі з улікам патрэб
-
Прапаноўвайце ананімнасць.
-
Інфармуйце аб абавязацельстве захавання канфідэнцыяльнасці.
-
Высветліце вострыя патрэбы пацярпелай персоны.
-
Адаптуйце падтрымку да фізічнага і псіхасацыяльнага стану персоны.
-
Падтрымка павінна грунтавацца на рэсурсах, якія ёсць у пацярпелай персоны.
-
Пераканайцеся, што пацярпелая персона знаходзіцца ў бяспецы.
-
Дапамажыце накіраваць да іншых службаў і, пры неабходнасці, суправадзіце яе туды.
Праца з сорамам
Паколькі ЛГБТК+ персоны адчуваюць сорам, важна, каб яны маглі выказаць свае пачуцці. Перажыванне павагі з боку спецыяліст_кі спрыяе зніжэнню інтэрналізаванага негатыўнага стаўлення. Спецыяліст_ка можа разам з пацярпелай персонай знайсці тэмы, якія спрыяюць пазітыўнаму самаўспрыманню, напрыклад, удзел у барацьбе за правы ЛГБТК+ персон або стварэнне значнай сацыяльнай сеткі.
Праца з фрустрацыяй
Часта кліент_кі перажываюць расчараванні ў працэсе прававога суправаджэння. Важна праяўляць эмпатыю, але захоўваць прафесіяналізм. Пачуцці спецыяліст_кі не павінны станавіцца цэнтрам увагі. Спецыяліст_кі павінны мець магчымасць кансультавацца з калегамі для ўзаемнай падтрымкі.
Камунікацыя і мова
Для забеспячэння якаснай камунікацыі неабходна ўсведамленне нормакрытыкі і інтэрсекцыянальнасці. Пераканайцеся, што тэрміны, якія выкарыстоўваюцца, з'яўляюцца інклюзіўнымі ў дачыненні да полу і сексуальнасці.
Чэк-ліст для якаснай камунікацыі
-
Будзьце непрэдузятымі і паважайце пацярпелую персону такой, якая яна ёсць.
-
Прымайце досвед пацярпелай персоны таго, што яна стала ахвярай.
-
Не крытыкуйце і не ацэньвайце паводзіны ці рашэнні пацярпелай персоны.
-
Прымайце рашэнні пацярпелай персоны і не прымайце рашэнні за яе.
-
Не цісніце на пацярпелую персону, прымушаючы яе дзейнічаць зыходзячы з вашых ідэй.
Кантрольны спіс для мовы (камунікацыі)
-
Выкарыстоўвайце гендарна-нейтральную мову і гэпы (спецыяліст_ка, кліент_ка).
-
Распрацуйце шпаргалку з агульнымі тэрмінамі і фармулёўкамі.
-
Няхай супрацоўні_цы/валанцёр_кі трэніруюцца вымаўляць інклюзіўныя фразы.
-
Не саромейцеся пытацца персон пра іх займеннікі.
Тэмы для падтрымліваючых гутарак
-
Аповяд пра тое, як адбылося злачынства, і пачуцці (тэма для некалькіх сустрэч).
-
Тлумачэнне сутнасці злачынства на глебе нянавісці і яго структурнага аспекту.
-
Абмеркаванне падачы заявы ў паліцыю і дапамога ў яе складанні.
-
Даследаванне патрэб у адвакат_цы.
-
Абмеркаванне рэакцый навакольных і адчування сябе ахвярай у вачах іншых.
-
Даследаванне прасторавых наступстваў і «трыгераў» на месцы інцыдэнту.
-
Праца з сорамам і інтэрналізаваным негатыўным стаўленнем.
ЗАКЛЮЧНАЕ СЛОВА
Цэнтр падтрымкі RFSL працуе над зніжэннем стыгматызацыі і сораму, аказваючы дапамогу ЛГБТК+ персонам. Сацыяльная і прафесійная падтрымка могуць мець вырашальнае значэнне для памяншэння пакутаў пацярпелай персоны і спрыяць руху далей. Бачанне RFSL — гэта свет, у якім паважаюцца правы чалавека ўсіх ЛГБТК+ персон і ніхто не застаецца выключаным.
